Diyaliz sözlüğü

Karaciğerde üretilen ve kanda en çok bulunan proteindir. Diyaliz hastalarında beslenme durumunun göstergelerinden biri olarak düzenli aralıklarla ölçülür.

Kanda kırmızı kan hücresi ya da hemoglobin miktarının düşük olmasıdır. Böbrekler eritropoetin hormonunu yeterince üretemediği için kronik böbrek hastalığında sık görülür; eritropoetin ve demir tedavisiyle takip edilir.

Bkz. Eritropoetin (EPO) · Hemoglobin

Kanı hastadan diyaliz makinesine götüren hat arteriyel (kırmızı işaretli), temizlenmiş kanı hastaya geri getiren hat venöz (mavi işaretli) hattır. İkisi birlikte "kan seti" olarak adlandırılır ve her seansta yenisi kullanılır.

Küçük bir ameliyatla, genellikle kolda, bir atardamar ile bir toplardamarın birleştirilmesiyle oluşturulan damar yoludur. Hemodiyaliz için en çok tercih edilen erişim yoludur; kullanılabilir hâle gelmesi (olgunlaşması) genellikle 6–8 hafta sürer. Fistül bulunan koldan tansiyon ölçülmez, kan alınmaz ve o kolla ağır yük taşınmaz.

Bkz. Damar erişim yolu (vasküler erişim) · Tril

Atardamar ile toplardamar arasına yerleştirilen yapay damar parçasıdır. Kendi damarları fistül için uygun olmayan hastalarda kullanılır.

Bkz. AV fistül (arteriyovenöz fistül)

Kanın asit-baz dengesini sağlayan maddedir. Böbrek yetmezliğinde vücutta asit birikir (metabolik asidoz); diyalizat bikarbonat içerdiği için seans sırasında bu denge düzeltilir. Kan bikarbonat düzeyi rutin tahlillerde izlenir.

Bkz. Diyalizat

Kronik böbrek yetmezliğinin tedavi seçeneklerinden biridir; sağlıklı bir böbreğin canlı ya da kadavra vericiden alınarak hastaya yerleştirilmesidir. Nakil için uygunluk değerlendirmesi ve bekleme listesi kaydı nakil merkezleri tarafından yürütülür.

Bkz. Renal replasman tedavisi

Kanın diyaliz makinesine alınıp geri verilmesi için gereken yoldur. Üç türü vardır: AV fistül, AV greft ve kateter. Erişim yolunun bakımı diyaliz tedavisinin sürekliliği için büyük önem taşır.

Bkz. AV fistül (arteriyovenöz fistül) · AV greft · Kateter

Maddelerin yoğun oldukları taraftan az oldukları tarafa doğru, zar üzerinden kendiliğinden geçmesidir. Hemodiyalizde üre, kreatinin ve potasyum gibi maddeler bu yolla kandan diyalizata geçer.

Bkz. Diyalizör (yapay böbrek)

Seans sırasında diyalizörün içinde kanın karşı tarafından akan özel sıvıdır. Su arıtma sisteminden gelen saf su ile konsantre solüsyonun makine tarafından karıştırılmasıyla hazırlanır. İçindeki sodyum, potasyum, kalsiyum ve bikarbonat oranları hekim tarafından belirlenir.

Bkz. Reverse Osmosis (RO)

İçinde binlerce ince, gözenekli lifin bulunduğu filtredir. Kan liflerin içinden, diyalizat liflerin dışından geçer; atık maddeler ve fazla su zar üzerinden diyalizata aktarılır. Her hastaya her seansta yeni ve steril diyalizör kullanılır.

Uygulanan diyalizin vücuttaki atık maddeleri yeterince uzaklaştırıp uzaklaştırmadığının ölçüsüdür. Kt/V ve URR değerleriyle düzenli olarak değerlendirilir; sonuç seans süresi ve tedavi planı için hekime yol gösterir.

Bkz. Kt/V · URR (üre azalma oranı)

Böbreklerin ürettiği ve kemik iliğini kırmızı kan hücresi yapımı için uyaran hormondur. Böbrek yetmezliğinde üretimi azalır. İlaç formu (eritropoez uyarıcı ajan, ESA) genellikle diyaliz seansı sırasında uygulanır.

Bkz. Anemi (kansızlık)

Kemik ve enerji metabolizması için gerekli bir mineraldir; böbrek yetmezliğinde kanda birikir ve uzun vadede kemik ve damar sağlığını etkiler. Süt ürünleri, kuruyemiş, kolalı içecekler ve işlenmiş gıdalar zengin kaynaklardır. Kan düzeyi beslenme düzenlemesi ve fosfor bağlayıcı ilaçlarla kontrol altında tutulur.

Bkz. Fosfor bağlayıcı · Parathormon (PTH)

Yemekle alınan fosforun bağırsakta emilmesini azaltan ilaçtır; etkili olması için öğünle birlikte alınır. Hangi ilacın hangi öğünde ve dozda kullanılacağına hekim karar verir.

Bkz. Fosfor

Böbreklerin bir dakikada süzdüğü kan miktarıdır; böbrek işlevinin temel ölçüsüdür ve kan kreatinin değerinden hesaplanır (eGFR). Sağlıklı genç erişkinde 90 mL/dk ve üzerindedir. KDIGO evrelemesine göre 15 mL/dk'nın altı evre 5, yani son dönem böbrek yetmezliğidir.

Bkz. Kronik böbrek hastalığı (KBH)

Klasik hemodiyalizdeki difüzyona ek olarak kandan büyük miktarda sıvının süzülüp yerine steril replasman sıvısının verildiği yöntemdir. Orta büyüklükteki molekülleri daha etkili uzaklaştırır. Uygulanıp uygulanmayacağına hastanın durumu ve makine altyapısı doğrultusunda hekim karar verir.

Kanın vücut dışına alınıp bir filtreden (diyalizör) geçirilerek atık maddelerden ve fazla sudan arındırılması, ardından vücuda geri verilmesidir. Erişkin hastalarda genellikle haftada 3 seans, seans başına yaklaşık 4 saat uygulanır.

Bkz. Diyalizör (yapay böbrek) · Seans

Kırmızı kan hücrelerinde oksijen taşıyan proteindir. Anemi takibinde düzenli olarak ölçülür; hedef aralığı hekim belirler.

Bkz. Anemi (kansızlık)

Seans sırasında kanın hatlarda ve diyalizörde pıhtılaşmasını önlemek için kullanılan kan sulandırıcı ilaçtır. Dozu hastaya göre hekim tarafından belirlenir; kanama riski olan durumlarda azaltılabilir ya da kullanılmayabilir.

Diyaliz merkezlerinde tüm hastalar hepatit B ve hepatit C yönünden düzenli aralıklarla test edilir. Mevzuat gereği hepatit B taşıyıcısı hastalar ayrı makine ve ayrı alanda diyalize alınır. Kayıt sırasında güncel hepatit sonuçlarının istenmesinin nedeni budur.

Seans sırasında tansiyonun düşmesidir; baş dönmesi, bulantı, terleme ve kramp ile kendini gösterebilir. Kısa sürede fazla sıvı çekilmesi başlıca nedenidir. İki seans arasında alınan kilonun sınırlı tutulması riski azaltır. Seans sırasında böyle bir his olduğunda hemşireye hemen haber verilmelidir.

Bkz. İnterdiyalitik kilo alımı

İki seans arasında alınan kilodur ve büyük ölçüde vücutta tutulan sıvıdan oluşur. Sık verilen ölçü, kuru ağırlığın %4–5'inin aşılmamasıdır; sizin için geçerli sınırı hekiminiz belirler. Bu miktar ne kadar azsa seans o kadar rahat geçer.

Bkz. Kuru ağırlık · Sıvı kısıtlaması

Kemik ve kas işlevi için gerekli mineraldir. Diyaliz hastalarında fosfor ve parathormon ile birlikte değerlendirilir; hem düşüklüğü hem yüksekliği izlenir.

Bkz. Fosfor · Parathormon (PTH)

Makinedeki pompanın kanı hastadan çekme hızıdır; mL/dk ile ifade edilir. Erişkinlerde genellikle 250–400 mL/dk aralığındadır ve damar erişim yolunun durumuna göre hekim tarafından ayarlanır.

Boyun (juguler) ya da kasık bölgesindeki büyük bir toplardamara yerleştirilen, iki kanallı ince tüptür. Fistül olgunlaşana kadar geçici olarak ya da fistül açılamayan hastalarda kalıcı (tünelli) olarak kullanılır. Kateter ıslatılmaz, pansumanı yalnızca diyaliz hemşiresi tarafından yapılır.

Bkz. Damar erişim yolu (vasküler erişim)

"Kidney Disease: Improving Global Outcomes" kısaltmasıdır. Böbrek hastalıklarının tanı ve tedavisi için uluslararası kılavuzlar yayımlayan kuruluştur; kronik böbrek hastalığı evrelemesi bu kılavuzlara dayanır.

Seans sırasında ya da sonrasında, çoğunlukla bacaklarda görülen ağrılı kas kasılmasıdır. Sıvının hızlı çekilmesi ya da kuru ağırlığın altına inilmesiyle ilişkilidir. Sık tekrarlıyorsa kuru ağırlık hekim tarafından yeniden değerlendirilir.

Bkz. Kuru ağırlık

Kasların normal çalışması sırasında oluşan ve böbrekler yoluyla atılan bir atık maddedir. Böbrek işlevi azaldıkça kanda yükselir; GFR hesabında kullanılır.

Bkz. GFR (glomerüler filtrasyon hızı)

Böbrek yapısının ya da işlevinin 3 aydan uzun süredir bozuk olmasıdır. GFR değerine göre 5 evreye ayrılır; evre 5'te böbrek işlevinin yerini alacak bir tedavi (diyaliz ya da nakil) gerekir.

Bkz. GFR (glomerüler filtrasyon hızı) · Renal replasman tedavisi

Diyaliz yeterliliğinin en yaygın ölçütüdür. K diyalizörün üre temizleme hızını, t seans süresini, V vücuttaki toplam su hacmini gösterir. Haftada 3 seans uygulanan hastalarda kılavuzlar tek havuz Kt/V için 1,2 değerini alt sınır olarak verir. Merkezlerde belirli aralıklarla ölçülür.

Bkz. Diyaliz yeterliliği · URR (üre azalma oranı)

Vücuttaki fazla sıvının uzaklaştırıldığı, tansiyonun normal seyrettiği, ödem ve kramp bulunmayan hedef vücut ağırlığıdır. Seans sonunda bu ağırlığa ulaşılması hedeflenir. Hekim tarafından belirlenir ve zamanla değişebilir; seans başındaki ağırlık ile kuru ağırlık arasındaki fark o seansta çekilecek sıvı miktarını verir.

Bkz. Ultrafiltrasyon (UF)

Böbrek hastalıklarının tanı ve tedavisiyle ilgilenen iç hastalıkları yan dalıdır. Bu alanda uzmanlaşmış hekime nefrolog denir. Diyaliz raporu nefroloji uzmanı tarafından düzenlenir.

Böbreğin kanı süzen en küçük çalışma birimidir. Her böbrekte yaklaşık 1 milyon nefron bulunur; kronik böbrek hastalığında bunların sayısı ve işlevi giderek azalır.

Vücutta fazla sıvının birikmesidir; ayak bileği, bacak ve göz çevresinde şişlik olarak fark edilir. Akciğerde biriktiğinde nefes darlığına yol açar. Sıvı ve tuz kısıtlaması ile seanslarda yapılan ultrafiltrasyon ödemi kontrol eder.

Bkz. Kuru ağırlık

Boyundaki paratiroid bezlerinin ürettiği, kalsiyum ve fosfor dengesini düzenleyen hormondur. Böbrek yetmezliğinde genellikle yükselir ve kemik hastalığına yol açabilir; bu nedenle düzenli aralıklarla ölçülür.

Bkz. Fosfor · Kalsiyum

Karın zarının (periton) doğal bir filtre olarak kullanıldığı diyaliz yöntemidir. Karına yerleştirilen kalıcı bir kateter yoluyla özel sıvı verilip belirli sürelerle değiştirilir; hasta tarafından evde uygulanır. Hemodiyalizin alternatifidir; uygunluğu nefroloji hekimi değerlendirir.

Bkz. Renal replasman tedavisi

Kalp ritmi ve kas işlevi için kritik bir mineraldir. Böbrek yetmezliğinde kanda birikebilir (hiperkalemi) ve yüksek düzeyleri kalp ritmi bozukluğuna yol açabilir. Muz, portakal, patates, domates ve kuru meyveler zengin kaynaklardır; sebzelerin doğranıp bol suda haşlandıktan sonra suyunun dökülmesi potasyum içeriğini azaltır.

Böbrek işlevinin yerini alan tedavilerin ortak adıdır: hemodiyaliz, periton diyalizi ve böbrek nakli. Hangi yöntemin uygun olduğuna hastanın durumu ve tercihi doğrultusunda nefroloji hekimi ile birlikte karar verilir.

Bkz. Hemodiyaliz · Periton diyalizi · Böbrek nakli (transplantasyon)

Diyaliz suyunu hazırlayan arıtma sisteminin ana aşamasıdır. Şebeke suyu ön filtreler, yumuşatıcı ve karbon filtreden geçtikten sonra RO membranında mineral, klor, bakteri ve endotoksinlerden arındırılır. Bir seansta yaklaşık 120 litre su kullanıldığı için su kalitesi düzenli olarak ölçülür ve kayıt altına alınır.

Bkz. Diyalizat

Bir hemodiyaliz uygulamasıdır. Erişkin hastalarda genellikle 4 saat sürer ve haftada 3 kez yapılır. Süre ve sıklık, tahlil sonuçları ve diyaliz yeterliliğine göre hekim tarafından belirlenir.

Bkz. Hemodiyaliz

İdrar çıkışı azalmış hastalarda günlük alınabilecek sıvı miktarının sınırlandırılmasıdır. Sık kullanılan ölçü, günlük idrar miktarına 500 mL eklenmesidir; kişisel sınırı hekim belirler. Çorba, yoğurt, sulu meyve ve buz da bu hesaba dâhildir.

Bkz. İnterdiyalitik kilo alımı · Sodyum (tuz)

Sofra tuzunun ana bileşenidir. Fazla tuz susatır, vücutta sıvı tutulmasına ve tansiyon yükselmesine yol açar. Kılavuzlar günlük sodyum alımının 2 gramın altında tutulmasını önerir; bu yaklaşık 5 gram (1 silme çay kaşığı) tuza karşılık gelir.

Bkz. Sıvı kısıtlaması

Çalışan bir fistülün üzerine parmak konduğunda hissedilen titreşimdir. Her gün kontrol edilmesi önerilir; titreşim zayıflar ya da kaybolursa vakit geçirmeden diyaliz merkezine haber verilmelidir.

Bkz. AV fistül (arteriyovenöz fistül)

Türkiye'de nefroloji uzmanlarını bir araya getiren meslek derneğidir. Ulusal böbrek kayıt sistemini yürütür, kılavuz ve hasta bilgilendirme kaynakları yayımlar.

Seans sırasında kandan fazla suyun basınç farkı yoluyla çekilmesidir. Çekilecek toplam miktar seans başında, güncel ağırlık ile kuru ağırlık arasındaki farka göre belirlenir ve makineye girilir.

Bkz. Kuru ağırlık

Seans öncesi ve seans sonrası kan üre değerlerinden hesaplanan yeterlilik ölçütüdür. Kılavuzlar haftada 3 seans uygulanan hastalarda %65 ve üzerini hedef olarak verir.

Bkz. Diyaliz yeterliliği · Kt/V

Vücutta proteinlerin parçalanmasıyla oluşan ve normalde böbrekler yoluyla atılan atık maddedir. Böbrek yetmezliğinde kanda yükselir; diyaliz yeterliliğinin hesaplanmasında kullanılır.

Bkz. URR (üre azalma oranı)

Böbrek yetmezliğinde atık maddelerin kanda birikmesiyle ortaya çıkan tablodur. Bulantı, iştahsızlık, kaşıntı, halsizlik ve uyku bozukluğu başlıca belirtileridir; düzenli ve yeterli diyalizle kontrol altına alınır.